وبلاگ تخصصی سیستانیان

اثر باستانی کوه خواجه سیستان نگینی درخشان در تاریکی کویر

سرزمین سیستان با تاریخ چندین هزار ساله خود به عنوان نگینی درخشان در تاریکی کویر مطرح است اما چرخ آثار باستانی و توسعه گردشگری این منطقه به علتهای مختلف لنگ می‌زند.

فراوانی آثار باستانی و تاریخی سیستان به اندازه‌ای است که بسیاری از دانشمندان و کارشناسان ایرانی و خارجی از آن به عنوان "سرزمین آفتاب" یاد کرده و سیستان را بهشت باستانشناسان معرفی کرده‌اند.

اکنون سوال این است که آیا سیستان با سابقه‌ای درخشان در تاریخ و تمدن ایران توانسته تاکنون از توانمندی خود برای رونق اقتصادی و توسعه گردشگری استفاده کند یا اینکه تنها از این همه توانمندی و قابلیت تاریخی نگهداری شده است.

"کوه خواجه" و بسیاری از مجموعه‌های تاریخی آن از جمله کاخ و معبد کوه خواجه(قلعه رستم، قلعه کافران، قلعه سام)، قلعه کوک کهزاد، قلعه چهل دختر، قلعه سرسنگ، زیارتگاه خواجه غلتان، ساختمان پیرگندم بریان و خانه شیطان، ساختمانهای آرامگاهی قدیمی و قبور دوران اسلامی از جمله آثار تاریخی و کهن سیستان است.

کوه خواجه با توجه به قدمت تاریخی آن جایگاه ویژه‌ای در میان آثار باستانی ایران دارد اما اینکه این اثر تاریخی چقدر در توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی سیستان نقش داشته و چقدر توانسته‌ایم از این بنای کهن برای معرفی ارزشهای معنوی و فرهنگی خود به جهانیان بهره‌گیری کنیم جای سووال دارد.

در دل دریاچه هامون کوه صخره‌ای و منفرد از جنس بازالت سیاهرنگ وجود دارد بطوری که "هرتسفلد" محقق و باستانشناس آلمانی آن را به میزی بزرگ که در دشت وسیعی نهاده شده، تشبیه کرده است.

این کوه در فاصله 30کیلومتری جنوب غربی شهر زابل واقع شده است.

کوه خواجه در دوره میترایی و در دوره‌های زردتشتی به سبب وجود آتشکده، مرکزی عبادی بوده و در دوره‌های بعدی نیز همچنان احترام خود را حفظ کرده است.

این کوه نزد سه دین زرتشت، مسیحیت و اسلام مقدس است و به همین علت در میان ایرانیان باستان از جایگاه و ارزش والایی برخوردار بوده است.

سازندگان دژکوه هرگز در صدد برداشت سنگ و استفاده از مصالح این کوه در ساخت و سازهای خود نبوده و بیشتر از خشت استفاده کرده‌اند.

به عقیده بسیاری از کارشناسان کوه خواجه یک هنر یونانی، بودایی بوده که معماری بودایی آسیای مرکزی و شرق دور را در یکدیگر درآمیخته است.

شش لایه متوالی سکونت و استقرار از عصر هخامنشی تا دوره اسلامی در کوه خواجه نشانگر تمدن بسیار غنی این منطقه است.

در وسط کوه خواجه قلعه‌ای مشتمل بر یک قصر و یک معبد که آن را بنای سلطنتی می‌دانند، در گرداگرد یک حیاط وسیع بنا شده است.

در ضلع غربی و شرقی حیاط، ایوانهای سقفدار وسیع و در ضلع شمالی حیاط دیگری واقع شده که مشتمل بر یک دهلیز و گالری وسیع با پلکانی که به صفحه فوقانی منتهی میشود و معبد، در آن قرار دارد متصل می‌شود.

پشت پلکان شمالی، دالان درازی وجود دارد که نقاشی‌های دیواری زیادی در آن دیده می‌شود که شکوه خاصی به آن بخشیده است.

نقوش به دست آمده از کوه خواجه شامل تصاویر دو سوار که یکی "اروس" با بال و سوار بر اسب و دیگری که قرینه اولی است، بر پلنگی سوار است.

همچنین علاوه بر این نگاره‌ها، تصویر افرادی در حالت‌های مختلف از جمله نواختن آلات موسیقی، رقص، بندبازی و ... وجود دارد.

علاوه بر اینها در کوه خواجه نقوش برجسته گلی نیز به دست آمده که از آن جمله به نقش برجسته دو مرد که حلقه دایره‌ای شکل روبان داری را بطور مشترک به دست گرفته‌اند، اشاره کرد.

این مجموعه هرچند تداوم پاره‌ایی از عناصر معماری دوره هخامنشی به ویژه تخت جمشید را با خود به همراه دارد اما شیوه‌های خاص بکار گرفته در آن منحصربفرد است بطوری که معماران محلی هرگز نخواسته‌اند از یادمانهای پیشینیان الگوبرداری کنند.

کوه خواجه در دوره ساسانی کمتر مشابهی در دیگر نقاط کشور داشته و تنها آتشکده تخت سلیمان از برخی جهات با دوره ساسانی کوه خواجه به ویژه آتشکده آن قابل مقایسه است.

دیرینه‌شناسان همچنین حیاط مرکزی و فضاهای جنبی (قلعه سام) کوه خواجه را با کاخ فیروزآباد فارس که ابعاد مشابهی دارند و نیز کاخ قصرشیرین در اواخر دوره ساسانی همانند دانسته‌اند.

به گزارش ایرنا، نبود فضای اقامتی و رفاهی در حاشیه کوه خواجه برای اسکان گردشگران این منطقه و فقدان مراکز پذیرایی و تجارتی و نبود امکانات اولیه بهداشتی در کنار این اثر تاریخی باعث مهجور ماندن و ناشناخته شدن کوه خواجه شده است.

وجود تاریکی مطلق در محیط اطراف کوه خواجه در شب و نبود اطمینان از امنیت شبانه برای عبور و مرور در اطراف این اثر از جمله دیگر مهمترین مشکلات پیش روی مشتاقان گردشگران است.

سه اثر تاریخی سیستان شامل شهر سوخته، کوه‌خواجه و مجموعه تاریخی بمپور برای ثبت در فهرست آثار تاریخی به یونسکو پیشنهاد شده‌اند.

آثار تاریخی سیستان و بلوچستان شامل 920 تپه و محوطه تاریخی، 650بنا و تعدادی غار و درخت طبیعی است

معماري خاص مناطق كويري در سيستان

ساكنان كنوني برخي مناطق سيستان همچون پيشينييان خود از بناهاي ساخته شده با خشت و گل استفاده مي كنند در نيمه شرقي فلات ايران و در دشت سيستان معماري خاص مناطق كويري به چشم ميخورد كه هنوز در اين مناطق رايج است
مدير ميراث فرهنگي ، صنايع دستي و گردشگري زهك به خبرنگار ما گفت : در حوزه هيرمند بعلت دامنه وسيع گرما تنها مصالحي كه مناسب معماري به نظر مير سد خشت و گل و كاه است معماري كه قدمت آن به پنج هزار سال مي رسد و بقاياي شهر سوخته زابل نيز از آن جمله است گنجعلي افزود : انسانهاي گذشته با هوشمندي از عنصر زيبايي شناسي نيز در ساخت بناها استفاده مي كردند منازل را پشت به باد مي ساختند تا از سرماي زمستان در امان باشند اما براي گرماي تابستان نيز از دريچه هايي كه در بالاي پشت بام تعبيه مي شد و به كلك مشهور است استفاده مي كردندوي گفت : قطر بالاي ديوارها اجازه ورود و خروج گرما و سرما را به داخل منازل نمي داده است اين كارشناس مسئول ميراث فرهنگي گفت : در سيستان به معمارهارازيگر مي گويند يعني كساني كه به اسراردروني انسانها آگاه بودند و متناسب با شانشان برايشان خانه اي مي ساختند
هنوز در منطقه سيستان طايفه اي بنام رازي وجود دارد كه همچون گذشتگانشان به حرفه معماري مشغولند گنجعلي افزود : رازيگرها به مسائل روحي و رواني انسانها توجه وي‍‍‍ژه دارند وشكل هندسي و معماري مناطق كويري سيستان برگرفته از همين درك رازيگرها است

نوشته شده توسط sistany در سه شنبه 1387/02/17 و ساعت 15:45 -- لینک به این مطلب --